Ган зам сонин

Толгой зураг
Нийтэлсэн: 2021-05-05

Үг нь хатуу ч, Үйлсийг минь тэгшилдэг ачтан байлаа, та

ªºðèéíõºº çàìûã ÷è ººðºº ë ãýðýëò¿¿ëíý

Æèë á¿ðèéí òàâäóãààð ñàðûí 03 áóþó Îëîí óëñûí õýâëýëèéí ýðõ ÷ºëººíèé ºäºð áîë õýâëýë ìýäýýëëèéí áàéãóóëëàãóóäûí õóâüä ÷óõàë òýìäýãëýëò ºäºð áèëýý. Ýíýõ¿¿ ºäºð òºìºð çàìûí ñýòã¿¿ëç¿éí “øêîëà” -ûã ¿¿ñãýí áàéãóóëàã÷, íýðò ñýòã¿¿ë÷, ñóäëàà÷ Ìîíãîëûí òºìºð çàì÷äûí “Ãàí çàì” ñîíèíû ýðõëýã÷ àãñàí Æ.Íÿìäàø ãýäýã ýðõýì à÷èò õ¿íòýé ó÷èðñàí õóâü òîõèîëîî äóðñàí ñóóíà. Áóóðàë äàðãûãàà íàñàí õóòàã áîëîõîîñ äºíãºæ ºìíºõºí, ººðèéí íü íýãýí ¿åèéí óõàìñàðò àìüäðàëàà çîðèóëñàí ÓÁÒÇ-ûí “Ãàí çàì ïðåññ òºâ” áîë Ìîíãîë óëñàä áàéãóóëàãäñàí Åâðîï òåõíîëîãèéí àíõíû ¿éëäâýð ãýäãèéã ñóäëàí òîãòîîñîí ýðäýìòýä, ñóäëàà÷èä, Çàìûí óäèðäëàãóóä, õýâëýë ìýäýýëëèéí áàéãóóëëàãóóäûí æóðìûí íºõ人 óðüæ “Õ¿íäýòãýëèéí áóëàí” áàéãóóëñíààñ õîéø íýãýí æèë õàðâàñàí ñóì ëóãàà àäèë ºíãºð÷ýý. Ñ¿¿ëèéí 20 ãàðóé æèë ººðèéíõ íü ñóäëàñàí, íîòîëñîí, îþóíûõàà õºäºëìºðèéã çîðèóëñàí ç¿éë íü áèåëýëýý îëîîä, ò¿¿õýíä ººðèéí áàéð ñóóðèà ýçëýõèéã ¿çýýä ìºí ÷ èõ áàÿðëàñàí äàà, áóóðàë äàðãà ìèíü. 2001 îíû íàìðûí äóíäõàí, íàâ÷èñ øóóðñàí ºäðººð “Ãàí çàì” ñîíèíû õààëãûã 纺ëõºí òîãøèæ, ãýðýâøèíã¿éõýí òàòàæ îðñîí ñîí. Ñîíèíû ýðõëýã÷ Æ.Íÿìäàø ãýæ áóóðàë ¿ñèéã íýëýýí ñ¿ðòýé çàñàæ, øèëýí äýýã¿¿ðýý ñ¿ðõèé õàðñàí “øèð¿¿í” áàéðûí íºõºð “¯.Õ¿ðýëáààòàðûí ÿâóóëñàí õ¿¿õýä ¿¿? Õ¿ðëýý ÷àìàéã ìàãòààä áàéñàí, õýð àìüòàí þì áîë äîî ÷è” ãýñíýý “Íýã ÿðèëöëàãà õèéãýýä èð, õàðæ áàéæ áîëíîî” ãýëýý. Áè ÷ äîòðîî “Ýíý åãçºð ýòãýýä íàìàéã òîîõã¿é áàéíà äàà, áè ÷ áàñ áàãà àìüòàí áèø ø¿¿” ãýæ “øàðàëõàíãóé” áîäñîîð ãàð÷ áèëýý. ͺ㺺 êèíîí äýýð ãàðäàã “Ãýëýí ãóàé, Ãýëýí ãóàé ãýõ áàéòóãàé ãºëººã ÷ ãýõã¿é áàéíà” ãýäýã øèã þì áîëîâ. Òóõàéí ¿åäýý Íèéñëýëèéí òºâ õýâëýë Óëààíáààòàð ñîíèíû ïàðëàìåíòûí ñóðâàëæëàã÷ààð ãóðâàí æèë øàõàì àæèëëàñàí, õî¸ð äýýä ñóðãóóëü òºãñ÷èõñºí, “îíîë ÷îéð” èõòýé õýìýýí “ººðèé㺺 æààõàí òîî÷èõñîí”, Áàòëàí õàìãààëàõ ÿàìíû Òºðèéí çàõèðãàà, óäèðäëàãûí ãàçðûí ìýðãýæèëòýí “ñýòýðòýé”, “Ñî¸ìáî” ñîíèí, “Äóóëãà” ñòóäèéã õàðèóöäàã “ëóò àìüòàí” áàéâ ø¿¿ äýý. Òºðèéí áàéãóóëëàãûí öàëèí áàãà, äºíãºæ àìüäðàë ýõýëæ áóé çàëóóä õ¿ðòýæ öºõºæ áàéñàí ¿å. Òýãýýä ÷ ýíãèéí ñóðãóóëü òºãññºí íàäàä íàñààðàà öýðãèéí áàéãóóëëàãàä àæèëëàñàí àõëàõ öîëòîé îôèöåðóóäòàé õàðèëöàíà ãýäýã àìàðã¿é äàâàà. Çàõèðàí òóøààõ àðãà áàðèë, öýðýãæèëòèéã ìýäýõã¿é áàðüö àëäàíà. Èéìýðõ¿¿ ìàÿãòàé õýäýí ñàðûã ýëýýñíýý, íàìàéã ñýòã¿¿ë ç¿é ãýäýã åðòºíöºä ò¿øèæ òóëæ, íºìºð íººëãºí人 àâ÷ ÿâäàã Õ¿ðëýý ýðõëýã÷äýý /Ýðäýìòýí çîõèîë÷, Ìîíãîë óëñûí Ñî¸ëûí ãàâüÿàò ç¿òãýëòýí ¯.Õ¿ðýëáààòàð/ “ýðõýëæ” õýëæ, àæèë íýõëýý. Õ¿ðëýý ýðõëýã÷ ìààíü “Òºìºð çàìûí “Ãàí çàì” ñîíèí ë öàëèí õºëñ ñàéòàé ãàçàð äàà, áè Æ.Íÿìäàøèä õýëüå. ×è ÿâààä î÷” õýìýýñíèé äàðàà î÷èæ áóé õýðýã ë äýý. ͺ㺺äºð íü Óðëàãèéí ãàâüÿàò ç¿òãýëòýí Õàëòàðûí Äàìäèí íàéðóóëàã÷òàé ÿðèëöëàãà õèéãýýä î÷ëîî. Õ.Äàìäèí ãóàé Ìîíãîëûí òºìºð çàìûí 60 æèëèéí îéä çîðèóëæ, “Ñàëæ ÷àäàõã¿é õàéð” ãýäýã êèíî õèéñýí. Õ¿ì¿¿ñ ÷, ÿëàíãóÿà òºìºð çàì÷èä êèíîíä íü àì ñàéòàé áàéñàí ¿å. Êèíî áîë ìèíèé õóâüä îéðûí ñýäýâ, êèíî óðëàãèéí ñóðãóóëü òºãññºí, Óðëàãèéí ãàâüÿàò ç¿òãýëòýí, êèíî çóðàãëàà÷ Ãýíýíãèéí Öýðýí õýìýýõ Ìîíãîë êèíîíû òîì óðàí á¿òýýë÷ íàãàö àõûíõàà äýðãýä ºññºí áîëîõîîð êèíîíû òóõàé îéëãîëò ñàéòàé. Õ.Äàìäèí íàéðóóëàã÷òàé êèíîíû òóõàé ÿëàíãóÿà òºìºð çàì÷äûí òóõàé êèíî õèéõýä òºìºð çàì÷èí õ¿íèé ñýòãýë ç¿éã õýðõýí ä¿ðñýëñýí òàëààð íýëýýí ìýðãýæëèéí ÷èãëýëèéí ñîíèðõîëòîé ÿðèëöëàãà õèéñýí þì. Æ.Íÿìäàø ýðõëýã÷ ÿðèëöëàãûã ìààíü íóõàöòàé óíøèæ äóóññàíû äàðàà “Õ¿ðëýý ÷àìàéã õóäëàà ìàãòààã¿é áîëîëòîé. ×àìàéã àâíàà. Ãýõäýý òºìºð çàì÷èí áîëîõ àìàðã¿é, òºìºð çàì÷èí ñýòã¿¿ë÷ áîëîõ á¿ð ÷ àìàðã¿é. Õè÷ýýõ ë õýðýãòýé. ªºðèéíõºº çàìûã ÷è ººðºº ë ãýðýëò¿¿ëíý ãýæ Áóääà ñóðãàñàí þì ãýíý ëýý” õýìýýñíýýð ºíäºð çàÿàò òºìºð çàì÷äûí õàëóóí àì á¿ëä áàãòñàí ò¿¿õòýé.


Уðàí ¿ãèéí óòãûí òàÿã òóëàí ãýðëýýð çóðàõ óðëàãò íýðýý ìºíõëºã÷
Æ.Íÿìäàø ýðõëýã÷ ìààíü ñîíèíû ãàë òîãîîíû ÷èìõë¿¿ð àæëûã ººðºº óäèðäàíà. Áèäíèé áè÷ñíèéã ìàø èõ íóõíà, ýðýýí öîîõîð áîëãîîä ººäººñ øèäíý.¯ãèéí õèé, óòãûí àëäààã¿é, áàðèìò ò¿øèæ áè÷èõèéã øààðäàíà. ªºðºº ÷ óðàí ¿ãèéí óòãûí òàÿã òóëàõûã ýðõýìëýíý. Ìîíãîëûí íýðòýé ñýòã¿¿ë÷èéí ãàð äîð íóõëóóëæ, ñýòã¿¿ë÷ ãýãäýõ íýðèéã ºíººã õ¿ðòýë àâ÷ ÿâààäàà áèä áàÿðëàõààñ èë¿¿òýé òýð õ¿íèéã áèøèð÷ õ¿íäýòãýõ ó÷èðòàé þì. ªâãºí ýðõëýã÷, È.Íàðàí÷èìýã ýã÷, Ä.Áààñàíäîðæ, Ë.Ãàíçóë áèä òàâ “Àòãàñàí øàãàé øèã” àæèëëàíà. Áèäíèéã òóõàéí ¿åèéí Çàìûí Õºäºë㺺íèé àþóëã¿é áàéäàë õàðèóöñàí îðëîã÷ äàðãà ×.Öîãòáàÿð, ÌÒÇ-÷äûí ¯Ý-èéí õîëáîîíû äàðãà Ë.̺íõáàÿð, Çàìûí àëáàíû äàðãà Ã.Âàíäàíäàãâà, Ç¿òã¿¿ðèéí àæ àõóéí àëáàíû äàðãà Õ.Ëõàãâàñ¿ðýí, Óëààíáààòàð ç¿òã¿¿ðèéí äåïîãèéí äàðãà Þ.Èäýð÷óëóóí, Äîõèîëîë õîëáîî, ýð÷èì õ¿÷íèé àëáàíû äàðãà Ã.Ñýðýýíýíäîðæ, À÷àà òýýâðèéí àëáàíû äàðãà Á.Ëõàãâàñ¿ðýí íàðò çàõüæ, Çàìûí äàðãûí ¿çëýãò ÿâóóëíà. Òýäíýýñ ìýäýõã¿éãýý àñóóñààð ñ¿¿ëäýý ààð ñààð ç¿éëèéã òºâºãã¿é ìýääýã áîë÷èõñîí ÿâàõ. Òýð ¿åä ºâãºí äàðãà áèäíèéã “Îäîî ë òºìºð çàìøèæ áàéíà äàà” ãýæ èõýä òààëàìæòàé áàéäàã ñàí. ªíºº ÷ ò¿¿íèé ÷èã ãàðãàñàí ìºð æèìýýð, òºìºð çàìûí ñýòã¿¿ë ç¿éí íèéòëýëèéí ºí㺠àÿñûã õàäãàëæ, ñîíèíû ìýäýý, ìýäýýëýë ÷èí ¿íýí áàéõ, áîäèòîé áàéõ, çºâ áàéõ áîäëîãûã àëäàõã¿éã õè÷ýýí áàðüæ àæèëëàæ áàéíà. Òýðýýð, òºìºð çàìûí ñýòã¿¿ë ç¿éã òºëºâø¿¿ëýõ, òºìºð çàìûí ìýðãýæëèéí ñýòã¿¿ë÷èéã áýëòãýõ ººðèéí “øêîëà”-ûã òàâüñàí þì. Ýíý çîðèëãîîðîî “Ãàí çàì” ñîíèíûõîî ñýòã¿¿ë÷äýä òóí õàòóó øàëãóóð òàâèíà, øààðäëàãà ºíäºðòýé. Øèíýýð àæèëä àâàõäàà ÷ ýíý çàð÷ìàà àëäàõã¿é. Ò¿¿íèé ø¿¿ëò¿¿ðèéã äààõ íü òóí õîâîðõîí áàéæ áèëýý.“Õîñ ìîðüòîé ñýòã¿¿ë÷” áàéõ øààðäëàãà íü ºíººã õ¿ðòýë àëäðààã¿é ¿ðãýëæèëñýí. Ìàíàé ñîíèíû ¿å ¿åèéí ñýòã¿¿ë÷èä ººðñ人 ìýäýý, ñóðâàëæëàãàà áè÷èæ, ãýðýë çóðãàà ÷ àâäàã íü ò¿¿íèé “øêîëà”-ûí ¿ðãýëæëýë áèëýý. Ìàíàé Ä.Áààñàíäîðæ ìàø ñàéí ôîòî ñýòã¿¿ë÷. ªâãºí äàðãàä òîëãîéãîî ýðãýòýë çàãíóóëñíû áóÿíä çóðàã àâ÷ ñóðñàí ãýõ. ¯ã íü ìºí ÷ õàòóó ø¿¿ ãýíý. Íàìàéã Ìîíãîëûí òîì êèíî çóðàãëàà÷èéí õàæóóä ºññºí ìºðò뺺 çóðàã àâ÷ ìýäýõã¿éã èõ ãîëíî. Óã íü, Ã.Öýðýí íàãàö ìààíü íàäàä ãýðýë çóðàã àâ÷ ñóðãàõ ãýæ èõ õè÷ýýñýí äýý. Ñ¿¿ëäýý æààõàí çàëõóóòàé ñàíàãäààä “Áè öàëãèñàí èõ àâüÿàñòàé þì ÷èíü Ìîíãîëûí öàðòàé òîì çîõèîë÷ áîëíî, ãýðýë çóðàã àâ÷ ñóðàõ øààðäëàãà àëãà” ãýýä õºäëºõºº áîëüñîí. Àõ ìààíü ÷ öºõºðñºí áàéõ “Ìàíàé ýíý èõýýõýí ñàãñóó õ¿í ø¿¿” ãýýä äàõèæ íàäàä çóðãèéí àïïàðàò áàðèóëààã¿é þì äàã. Ãýòýë “Õ¿ñýýã¿é þì õ¿ç¿¿ãýýð” ãýäýã áîëîâ. “Ãàí çàì” ñîíèíä îðñíû äàðààõàí Óëààíáààòàð ç¿òã¿¿ðèéí äåïîãèéí çàñâàðûí öåõèéã ñóðâàëæëàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýâ. Òýð ¿åä áè çóðàã îëèãòîé àâ÷ ÷àäàõã¿é. Ãýõäýý ººðèéíõºº õýìæýýíä õýäýí ãàéã¿é “êàäð” äàðàâ. Àâñàí çóðãàà Ä.Áààñàíäîðæòîéãîî óãààãààä ¿çâýë, îâîî ãàð÷ýý. Áààñêà ìààíü ÷ ìàãòàæ áàéíà. Øóóä ñîíèíäîî òàâü÷èõëàà. Çóðàã àâ÷ áîëìîîð ÷ þì øèã. Ãýòýë õýðýã áèøèäëýý. Äàðãàä ¿ç¿¿ëýëã¿é ñîíèíä òàâüñàí çóðàã ìààíü ÕÀÁÝÀ-ã ìàø íîöòîé çºð÷æýý. Ãàãíóóð÷íû çóðàã àâàõäàà õàìãààëàëòûí õýðýãñýëã¿é àæèëëàæ áàéñàí “ñàõèëãàã¿é” íºõðèéí çóðãèéã àâààä, äîð íü áààõàí ìàãòààä òàâü÷èõñàí. ªâãºí äàðãà ÷ “îéæ áóóëàà”. Äàëàéëò íü øèð¿¿í ÷ áóóëò íü 纺ëõºí ë 人. Õàæóóãààð íü Çàìûí Õºäºëìºð õàìãààëëûí óëñûí áàéöààã÷ Á.Äàøíÿì ãóàé “øèð¿¿í ä¿ðòýé” çàëðàâ. Ãýõäýý äàðãà ìààíü “Ãàëûã ººð äýýðýý” àâñàí äàà õººðõèé. ¯¿íýýñ õîéø íàìàéã çóðãàíä ÿâàõ áîëáîë òóñãàéëàí õè÷ýýë çààãààä, çàðèìûã íü áè÷èæ ºãººä ÿâóóëíà. Ãýðýë çóðàã àâäàã áîëãîõ ãýæ èõ ÷àðìàéñàí. ªºðèéíõºº áàãø Ìîíãîë óëñûí Ñî¸ëûí ãàâüÿàò ç¿òãýëòýí, ôîòî ìàñòåð Ì.Öýðýíæàìö ãóàéã óðüæ áèäýíä õè÷ýýë çààëãàíà. Ì.Öýðýíæàìö ãóàé íýã óäàà “Áèä 1975 îíîîñ îéð äîòíî òàíèëöàí áàãø øàâèéí áàðèëäëàãàòàé áîëñîí óëñ. 1990-ýýä îíîîñ Òºðèéí òºâ õýâëýë “Àðäûí ýðõ” ñîíèíä õàìò àæèëëàæ áàéñíû õóâüä ò¿¿íèé òºìºð çàì÷íû ñàõèëãàòàé, ñàíàà÷ëàãà ç¿òãýëòýé, õºäºëìºð÷ ÷àíàðûã íü îëîí ç¿éëýýñ ìýäýðñýí þì.Æ.Íÿìäàø áè÷ëýãèéí á¿õ òºð뺺ð áè÷èõ àâüÿàñòàé ñîíèí, ñýòã¿¿ëèéí ðåäàêöûí “ãàë òîãîî”-íû àëü ÷ äàìæëàãàä àæèëëàõ ÷àäâàðòàé, ìàíàé îðîíä õóðóó äàðàì öººí øèëäýã ôîòî-ñýòã¿¿ë÷èéí íýã, õîñ ìîðüòîé óðàí á¿òýýë÷ ãýæ áàãøèéíõ íü õóâüä ¿íýëæ ÿâäàã þì. Ò¿¿íèé í¿ä áàÿñãàæ, ñýòãýëä õîíîãøñîí ñàéõàí çóðãóóä Ìîíãîëûí ãýðýë çóðãèéí àëòàí ñàíä ìºíõºðñºí” õýìýýí øàâèéíõàà òóõàé áàõàðàíãóé ºã¿¿ëæ áàéñíûã ñàíàæ áàéíà. ªâãºí äàðãà ìààíü Ä.Áààñàíäîðæ, Ë.Ãàíçóë àãñàí, áèä ãóðâûã ãýðýë çóðàã ãýäýã ãàéõàìøèãòàé åðòºíöºä õºë òàâèóëàõ ãýæ èõýä õè÷ýýñíèé áóÿíä õààíà ÷ ãîëîãäîõã¿é çóðàã àâäàã áîëñíûã ñ¿¿ëèéí 20-èîä æèëèéí äîòîð õýâëýãäñýí òºìºð çàìûí ò¿¿õýí öîìîã, ôîòî ñýòã¿¿ë, íîì òîâõèìîëä íèéòëýãäñýí çóðãóóä ìààíü ãýð÷èëíý. Íýã óäàà ñóðâàëæëàãà õèéõýýð ÿâæ áàéòàë íàäààñ îëîí íàñààð àõìàä, ººðèé㺺 íýðò ñýòã¿¿ë÷ ãýæ “ºðãºìæèëäºã” íºõºð òààðààä ìèíèé àïïàðàòûã õàðñíàà “×èíèé íààäàõûã ÷èíü ìóçåéä ë òàâèáàë òààðàõ ýä áàéíà äàà. Áè ñàÿ Àìåðèêààñ 10 ìÿíãàí àì.äîëëàðîîð ¿¿íèéã àâëàà” ãýæ, ãî¸ àïïàðàòàà ãàéõóóëàíãóé õýëýõýýð “Õ¿í íü ñàéí þìàà” õýìýýãýýä çóðãàà äàðæ áàéëàà. Áóóðàë äàðãà ìààíü íàìàéã ººðòºº èéì èòãýëòýé áîëòîë íü ãýðýë çóðãèéí ìºí ÷àíàðò äóðëóóëñàí õ¿í äýý. Æ.Íÿìäàø äàðãûí ìààíü “Àðäûí ýðõ” ñîíèíû ãýðýë çóðãèéí àëáàíû äàðãà áàéõäàà àâñàí “Õ¿í òºð뺺” òýðã¿¿òýé àëäàðò îëîí çóðàã íü Ìîíãîëûí ãýðýë çóðàã÷äûí õîëáîîíîîñ ãàðãàñàí “Øèëäýã ãýðýë çóðãèéí öîìîã”-ò õýâëýãäñýí áàéäàã. ̺í òºìºð çàì÷äûí ¿å ¿åèéí ò¿¿õèéã ìºíõºëñºí îëîí á¿òýýë íü ýä¿ãýý “Ãàí çàì” ñîíèíû àðõèâò õàäãàëàãäàí ¿ëäñýí. ªâãºí äàðãà ìààíü óðàí ¿ãèéí óòãûí òàÿã òóëàí, åðòºíöèéã ãýðëýýð çóðàõ óðëàãò “õºòºë㺺 ìîðüòîé ãàëèãóóëæ” íýðýý ìºíõºëñºí óðàí á¿òýýë÷ ÿâëàà.

¯ã íü õàòóó ÷ ¿éëñèéã ìèíü òýãøèëäýã à÷òàí áàéëàà, òà
ªâãºí äàðãàòàé õàìò àæèëëàñàí îí æèë¿¿ä ñýòã¿¿ë ç¿éí äàõèí íýã ñóðãóóëü òºãññºí þì øè㠺㺺æ áóÿíàà õàéðëàñàí öàã õóãàöàà áàéæýý. Ãýðýë çóðãèéí òàëààð “À”-÷ ¿ã¿é íàìàéã Óëñûí ãýðýë çóðãèéí óðàëäààíä îðäîã áîëòîë õýìæýýíä ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëñýí ãàâüÿàòàé. Ñýòã¿¿ë ç¿éí áè÷ëýãèéí îëîí òºð뺺ð áè÷¿¿ëæ, ìýäýý, ñóðâàëæëàãûã ìààíü ãîëîí çàãíàæ çàíäðàí, ýñâýë àðãàäàæ, ãàíö íýã ñýòãýëä íü õ¿ðýõýýð þì õèé÷èõâýë óðàì çîðèã ºãºí, çºâëºæ òóñàëñíû õ¿÷èíä 2007 îíä “Ìèíèé àÿëñàí ñýòãýëèéí åðòºíö” ÿðèëöëàãà, íèéòëýëèéí àíõíû íîìîî ºëãèéäºí àâ÷ ñýòã¿¿ë÷ ìýðãýæèë ýçýìøñíèéõýý áàÿð áàõäëûã ìýäýð÷ ÿâñàí. Õàìãèéí ñàéõàí íü õàìò îëíû ýâ íýãäëèéã ìàø ñàéí õàíãàäàã õ¿í áàéëàà. Ìàíàé Õýâëýõèéí õàìò îëîí àõìàäóóäàà õ¿íäýòãýõ, çàëóó÷óóäàà õàëàìæëàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ òàë äýýð ¿íýõýýð ìóíäàã. Àæèë, àìðàëò á¿õ ë þìàíä ýíý íü õàðàãäàíà. Òýð äóíäàà ìàíàé ðåäàêöèéíõàí “Ýâèéí öàâóó” øèã àæèëëàíà. È.Íàðàí÷èìýã ýã÷ óäèðäààä, Ä.Áààñàíäîðæ, Ë.Ãàíçóë áèä ãóðàâ ñîíèíîî óíøóóðòàé øèíý ñîäîí ìýäýý, ìýäýýëýëýýð õàíãàõûí òºëºº ñýòãýë íýãòýé ç¿òãýíý. Õààÿà äàà, Áààñêà ìààíü áîð äàðñ õýòð¿¿ëýí õýðýãëýñýí “õýðýãòýé” ºâãºí äàðãààñ “æàâòèé õ¿ðòýíý”. Ë.Ãàíçóë áèä õî¸ð ÷ áàñ ç¿ãýýð áàéãààä áàéäàã òîìîîòîé óëñ áèø. Çàðèìäàà ¿åèéí íºõºäòýéãýý íèéëýí, ø¿ëýã íàéðàã ÿðèí “ñýì ãóëàðíà”. Ýíý á¿õ “ñóë ÿâäëûã” Íàðàà ýã÷ ìààíü çîõèöóóëíà äàà. ªâãºí äàðãà ÷ õààÿà “õóðààæ, õóðààæ áàéãààä” ãýäýã øèã “àäèñ ºãíºº”. Ãýõäýý óðàí á¿òýýë÷, áàñ çàëóó óëñûã îéëãîõûí äýýäýýð îéëãîæ õàéðëàíà. Õîæèì íü, Íàðàà ýã÷ ìèíü “áóéðàà ñàõèí ¿ëäýæ”, Ä.Áààñàíäîðæ, Ë.Ãàíçóë áèä ãóðàâ “¿¿ðýý îðõèñîí øóâóó øèã íèñýæ”, ººð ººð ãàçàð àæèëëàõ áîëñîí. Áààñêà ìààíü òåëåâèçèéí ñàëáàðò õ¿÷ýý ñîðüæ,  Çóë ìààíü ÌÎÍÖÀÌÝ àãåíòëàãèéí Øóóðõàé ìýäýýëëèéí àëáàíä ç¿òãýæ, ìèíèé õóâüä îðîí äàÿàð íýâòð¿¿ëýãýý öàöäàã ¯íäýñíèé ÷ºëººò “Øèíý Ìîíãîë ðàäèîãèéí åðºíõèé çàõèðëûí àëáûã õàøèí, ðàäèî ñýòã¿¿ëç¿éã õºãæ¿¿ëýõ èõ ¿éëñýä õóâü íýìðýý îðóóëñàí. Ýíý ¿åä ë áóóðàë äàðãà ìààíü áèäíèé “ìàõûã èäýæ”, ñýòã¿¿ëç¿éí á¿õ òºð뺺ð áè÷¿¿ëæ, çîâîîæ áàéñíû õýðýã ãàðñàí äàà. Áèä ãóðâûí õóâüä í¿ðãýýí íèæèãíýýí äóíä áóæèãíàñàí èõ ñýòã¿¿ëç¿éä ãîëîãäîõ áóñ, õàðèí ÷ ìàíëàéëàã÷èéí çèíäààíä õýäèéíý õ¿ðñýí áàéñíûã ñàíàõ òóñàì ºâãºí äàðãàäàà òàëàðõàæ ÿâäàã äàà. Ìàíàé ºâãºí äàðãûí ãýðãèé Áÿìáàà ýã÷ ãýæ íàìáàéñàí ñàéõàí ýìýãòýé áèé. Äîõèîëîë õîëáîîíû II àíãèä íàñààðàà àæèëëàñàí õîëáîîíû èíæåíåð. Îëîí ñàéõàí èíæåíåð, òåõíèêèéí àæèë÷äûí õàëàìæëàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷, áàãø íü. Áèäíèé ãóðâàí çàëóóä èõ ñàéí. Àæèë, àìüäðàëûí íàðèéí øèðèéí ¿íýòýé ñàéõàí çºâëºãºº ºãíº. Òýäíèéõ ãóðâàí õ¿¿, íýã îõèíòîé. Õ¿¿õä¿¿ä íü á¿ãä äýýä áîëîâñðîë ýçýìøñýí, õ¿ì¿¿æèë ñàéòàé ìóíäàã çàëóóñ. Çàðèì íü õèëèéí ÷àíàäàä ñóð÷, àìüäàð÷ áàéíà. Äóíä õ¿¿ Í.Ï¿ðýâíÿìòàé íü áè èõ äîòíî íºõºðëºíº. Í.Ï¿ðýâíÿì õîòîä òºðæ ºññºí õ¿¿õýä ãýõýä ìîðèíä òóí ÷èã “õîðõîéòîé”. Ñàéõàí ìîðü ÿðèíà, õóðäàí ìîðèíû ò¿¿õ äîìîã ñàéí ìýäíý. Õóðèìàí äýýð íü áè ìîðü áýëýãëýñýí þì. Ìîíãîë ýð õ¿í õàìãèéí ñàéí íºõºðòºº óíàà ìîðü ºãäºã ãýæ ºâºº ìèíü ÿðüäàã ñàí. Í.Ï¿ðýâíÿì ìààíü æèãòýéõýí èõ áàÿðëàí, ìîðèî Òºâ àéìãèéí Áîðíóóð ñóìàíä àéëä òàâüñàí. Àéëûíõ íü õ¿ì¿¿ñ óÿà÷ óëñ òààðñíû õ¿÷èíä ñààðàë ìîðü íü ñóìûí íààäàì, õ¿¿õäèéí ¿ñíèé áîëîí àéëûí ãýðèéí íàéðò àéðãèéí òàâààñ ñàëàõã¿é øàõàì õóðäàëäàã áîëëîî. Òýð õàâüäàà “Õóðäàí ñààðàë” ãýæ àëäàðøñàí ãýäýã. Íàéç ìààíü çóí, íàìàðòàà “ìîðèíû õèøèã” õýìýýí íàìàéã äàéëäàã “àæèëòàé”. Ìîðü íü ãàéã¿é äàâõè÷èõààð áàé øàãíàëàà àâñàí áàéäàã ÷ þì óó, ÿàäàã ÷ þì õî¸óëàà ñýìýýðõýí “ºðãºë” ºðãºíº. ÿíä¿¿ã¿é íºõºðñºã, ýðèéí íàé æóäàãòàé, ýãýë áîðãèë íàéç ìèíü ýä¿ãýý ãýð á¿ëèéí õàìò Êàíàä óëñàä àæèëëàæ àìüäàð÷ áóé. Ààâûíõàà çàõèàñ ñóðãààëèéã ¿ðãýëæë¿¿ëýí íýð òºðòýé, õèéñýí á¿òýýëòýé àìüäàð÷ ÿâàà óëñ äàà, ýäíèé õ¿¿õä¿¿ä. ª÷¿¿õýí íàìàéã áîëîí áóñàä îëîí çàëóóñûã õàëàìæëàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëæ, àìüäðàëä íü ãýðýë ãýãýý íýìæ, ºäèé çýðýãò õ¿ðãýñýí áè÷ãèéí èõ õ¿ì¿¿í, ýíýðýíã¿é à÷òàí Æ.Íÿìäàø ãóàé øèã ¿ã íü õàòóó ÷ ¿éëñèéã òýãøèëäýã íü ººð õýí áàéñàí áèëýý äýý.

Сýòã¿¿ë÷ýýñ ñóäëàà÷, òºìºð çàì÷íààñ ò¿¿õ÷
ª÷èãäðèéã á¿¿ ìàðò. Ó÷èð íü òýð ìàðãààøèéí áàãø õýìýýí ºâãºí äàðãà ìààíü õýëýõ äóðòàé. ª÷èãäºð ãýäýã àõìàä ¿åèéíõíèé ìààíü á¿òýýñýí ¿éëñ, òóóëñàí çàìíàë, ¿ëäýýñýí ºâ þì. Òýäíèé ç¿òãýñýí õºäºëìºðèéí ¿íý öýíý, áýðõøýýë ñààäûã äàâàí òóóëñàí òóðøëàãà, çàõèæ ¿ëäýýñýí çºâëºãºº ñóðãàìæ íü èðýýä¿é õîé÷äîî “áàãø” íü áîëäîã õýìýýäýã. Òýðýýð àìüäðàëûíõàà ñ¿¿ëèéí 20 ãàðóé æèëä Ìîíãîëûí òºìºð çàìûí ò¿¿õýíä ãàâüÿàò ¿éëñýýðýý íýðýý òîä ¿ëäýýñýí áàéãóóëëàãà, õóâü õ¿ì¿¿ñèéí òóõàé îëîí ñàéõàí íîì òóóðâèæ óíøèã÷äûí õ¿ðòýýë áîëãîñîí. ßëàíãóÿà òºìºð çàìûí ò¿¿õèéã ãóéâóóëàëã¿é õîé÷ ¿åäýý ¿ëäýýõ, îí äàðààëàë áîëîí áàðèìò ñýëòèéí àëäàà ìàäàãèéã òîãòîîõ, áóðóó çºð¿¿ áè÷èãäñíèéã çàñàæ, çàëðóóëàõ ãýæ óõàìñàðò àìüäðàëûíõàà ñ¿¿ë÷èéí ìº÷ õ¿ðòëýý ç¿òãýñýí ãàâüÿàòàí. ̺õºñ òàë áè÷ýý÷ ìèíèé õóâüä ÷ òºìºð çàìûí çàðèì áàéãóóëëàãûí ò¿¿õýí îéí òýìäýãëýëèéí íîì áè÷èõäýý îí öàãèéí áîëîí õ¿íèé íýð, îâîã çºð¿¿ëñýí, çºâõºí ãàíöõàí ýõ ñóðâàëæèéã áàðüæ áè÷ñýí çýðýã ø¿¿ìæ, çýìëýëèéã ºâãºí äàðãààñàà ñîíñîæ, öààøèä á¿òýýë õèéõäýý õÿíóóð íÿìáàé õàíäàõ, áàðèìò ñýëòòýé õýðõýí àæèëëàõ òàëààð çààâàð, çºâëºãººã õýä õýäýí óäàà àâñíû õ¿÷èíä àëèâàà ç¿éëä íÿõóóð õàíäàõûã ýðìýëçäýã áîëñîí äîî. Çýìëýë, ñàéøààë õî¸ðûã çýðýãö¿¿ëíý äýý, õàðèí ÷. Æ.Íÿìäàø ãóàéí óíøóóðòàé, äààöòàé á¿òýýë¿¿äèéí íýã íü “Ãàí çàìûí ºã뺺” õýìýýõ íîì. Ìîíãîëûí àíõíû òºìºð çàì÷äààñ ìýðãýæèë á¿ðèéã òºëººëºõ 30 õ¿íèéã ñîíãîí àâ÷, òýäíèé àæèë àìüäðàëûí çàìíàëààð 1950-èàä îíû ¿åèéí òºìºð çàìûí ò¿¿õýí ¿åèéã íýýí õàðóóëñàí íü îí öàã ºíãºðºõ òóñàì ¿íý öýíýòýé ò¿¿õýí áàðèìò áîëæ áàéíà. Ýíý íîìûí òàëààð Ìîíãîë óëñûí ØÓÀ-èéí Ò¿¿õèéí õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýìòýí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, äîêòîð, äýä ïðîôåññîð Í.Õèøèãò “Òºìºð çàìûí òóëãûí ÷óëóóã òàâèëöàæ, èõ çàìä õ¿÷èí ç¿òãýõ ÿâäëûã íýãýí íàñíû ¿éë õýðýã áîëãîñîí õ¿ì¿¿ñèéí äóðäàòãàë ÿðèëöëàãóóä íü Ìîíãîë÷óóäûí ñî¸ë èðãýíøèë, óëñ îðíû ýäèéí çàñàãò îíöãîé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ èðñýí ýë ñàëáàðûí ò¿¿õ, ò¿¿íèéã äàãàæ íèéãìèéí á¿òýö, õ¿í àðäûí àìüäðàë, îþóí ñàíààíä ãàðñàí ººð÷ëºëò õóâüñëûã õàðóóëàõ ÷óõàë ýõ õýðýãëýãäýõ¿¿í ìºí. Ò¿¿õ ñóäëàëä ¿íýòýé õóâü íýìýð áîëäîã íýãýí ç¿éë íü ¿íýí áîäèòîé áè÷ñýí äóðñàìæ, äóðäàòãàë þì. Ñ¿¿ëèéí ¿åä ÓÁÒÇ, ò¿¿íèé õàðüÿà àëáà, àæ àõóéí ò¿¿õèéí íîì, äóðñàìæ ÿðèàã ýìõýòãýí õýâë¿¿ëæýý. Òýäãýýðò ò¿¿õýí ¿éë ÿâäëóóäûã ýíä¿¿ òàøàà ºã¿¿ëñýí ç¿éë öººíã¿é áàéãààä ò¿¿õèéí ãýð÷-àõìàäóóä ýìçýãëýí ø¿¿ìæëýëòýé õàíäñàíòàé ñàíàë íýã áàéíà. Àëäààòàé íîì á¿òýýë ãàð÷, ò¿¿íä ºã¿¿ëñýí ç¿éë íü ò¿¿õèéí ¿íýí ìýòýýð îéëãîãäîæ, õ¿ì¿¿ñèéí ñýòãýëä õîíîãøèõ àâààñ õîæìîî èõýýõýí óðøèãò õ¿ðãýíý. Õàðèí “Ãàí çàìûí ºã뺺” íîìîíä äóðäàòãàë äóðñàìæ íü áàãòñàí àíõíû òºìºð çàì÷äûã ñýòã¿¿ë÷ Æ.Íÿìäàø ñàéí òàíüæ ìýääýã, òýäíèé àìüäðàë ò¿¿õèéí ãýð÷ íü ººðºº áîëîõûí õàìò òýäãýýðèéã àëáàí ìýäýý, àðõèâûí áàðèìòààð áàÿæóóëàí áàòàòãàñàí òóë ò¿¿õèéí ñóäàëãààíä íîìûã àøèãëàõ áîëîìæòîé ãýæ ¿çýæ áàéíà. Àìàí ò¿¿õèéí ìàòåðèàë íü àëáàí ò¿¿õèéã íºõâºðëºí áàÿæóóëæ áàéäãààðàà îíöãîé à÷ õîëáîãäîëòîé áèëýý. Ò¿¿õýí ¿éë ÿâäëûí ãýð÷, îðîëöîã÷äûí ¿ëäýýñýí ºâ íü Ìîíãîëûí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí XX çóóíû ò¿¿õèéã áîäèòîîð íýõýí ñýðãýýõ, ò¿¿õ áè÷ëýãèéí óðüä ºìíºõ àëäàà ãàæóóäëûã çàñàõ áîëîëöîîã ºðãºæ¿¿ëýõèéí õàìò òºìºð çàì÷äûí ºíººãèéí Ìîíãîëûí íèéãìèéã öîãöëîîí á¿òýýõýä îðóóëñàí õóâü íýìðèéã çàëóó õîé÷ ¿åäýý òàíèóëàõàä íýí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Òýð òóñìàà, õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàë ¿éëñèéí òóõàé ºã¿¿ëýë ÿìàãò ñîíèðõîë òàòàæ, öààø äàìæèí ò¿ãýýãääýã îíöëîãòîé ó÷èð ýë íîì Ìîíãîëûí ò¿¿õ áè÷ëýãèéí øèíý÷ëýëèéí ¿åä ñàëáàðûí ò¿¿õèéã á¿òýýõ àæëûí ¿ð ä¿í õýìýýí ¿íýëýãäýíý” ãýæ ºíäðººð ¿íýëñýí áàéäàã. Æ.Íÿìäàø ãóàé òºìºð çàìûí àëäàðòíóóäûí òóõàé õºðºã òýìäýãëýë áè÷ñíèé äàðàà òóõàéí õ¿íèéõ íü ãàâüÿà ç¿òãýë óëàì ìºíõæèí òîäîðäîã æàìòàé. Òóõàéëáàë ò¿¿íèéã “ªãñ¿¿ð çàì” õºðºã íèéòëýëèéí íîìîî áè÷ñíèé äàðàà Óëààíáààòàð ç¿òã¿¿ðèéí äåïî Ìîíãîë óëñûí ãàâüÿàò òýýâýð÷èí Äàíñðàíãèéí Ãýñýðæàâûí íýðýìæèò áîëæ, “Õîëûí àÿíû ò¿¿÷ýý” íîìûíõ íü ãîë ä¿ð Íàâààíæàìáûí Öýðýííîðîâ àãñíû õºøºº ÓÁÒÇ-ûí Óäèðäàõ ãàçðûí öýöýðëýãò õ¿ðýýëýíä õ¿íäýòãýëòýéåý ñ¿íäýðëýí áîñîæ, ÓÁÒÇ-ûí Òºâ ýìíýëýã “Ñ¿¿í öàãààí ìºð” íîìûíõ íü áààòàð, àõìàä äàé÷èí, õóðàíäàà, Ìîíãîë Óëñûí õ¿íèé ãàâüÿàò ýì÷ Ëóâñàíãèéí Øàðàâäîðæèéí íýðýìæèò áîëëîî. ̺í òýðýýð Ìîíãîë óëñûí ØÓÀ-èéí Ò¿¿õèéí õ¿ðýýëýíãýýñ 2007-2009 îíä ÎÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí Ñèáèðèéí ñàëáàðûí Ìîíãîë, Òºâä, Áóääûí ñóäëàëûí õ¿ðýýëýíòýé õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëñýí “Ç¿¿í Àçèéí òýýâðèéí ñèñòåì õºãæèë äýõ Îðîñûí ¿¿ðýã îðîëöîî” ýðäýì øèíæèëãýýíèé òºñëèéí Ìîíãîëûí òàëûí ñóäëàà÷äûí á¿ðýëäýõ¿¿íä àæèëëàæ, ýõ ìàòåðèàë öóãëóóëàõ, áàðèìò áè÷ãèéí áîëîí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëä èõýýõýí õ¿÷ òàâèí îðîëöñîí áàéäàã. Ìîíãîëä òºìºð çàì áàéãóóëàãäñàí ò¿¿õèéã ã¿íçãèéð¿¿ëýí ñóäàëæ, ò¿¿õèéí øèíý ñóäëàãäàõóóí áèé áîëãîñîí ýíý òºñëèéí ¿ð ä¿íä “Ìîíãîëûí òºìºð çàì- 1937-1957” áàðèìò áè÷ãèéí ýìõýòãýë, “Èìïåðàòèâû Ðîññèè â òðàíñïîðòíîé ñèñòåìó Âîñòî÷íîé Àçèè”, “Óëàí-Áàòîðñêàÿ æåëåçíàÿ äîðîãà” íîìûã ýðõëýí ãàðãàæ ò¿¿õ áè÷ëýãò øèíý çàì ìºð íýýñýí áèëýý. Òýðýýð Ìîíãîë Îðîñûí ò¿¿õ áè÷ëýãò õààëòòàé ñýäýâ áàéñàí “Íàóøêè-Óëààíáààòàðûí òºìºð çàìûã áàðüæ áàéãóóëàõàä îðîñ õîðèãäëóóä îðîëöñîí íü “ õýìýýí íýí ñîíèðõîëòîé ºã¿¿ëýë áè÷èæ ò¿¿õèéí á¿äýã á¿ðõýã àñóóäëûã øèíýýð àâ÷ ¿çýõ, íàðèéâ÷ëàí ñóäëàõàä ýðäýìòýí ñóäëàà÷äûí àíõààðëûã õàíäóóëñàí þì. Òºìºð çàìûí õ¿íä õ¿÷èð àæëûã íóãàëñàí “505” õýìýýõ Áàðèëãûí àíãèéí õîðèãäëóóäûí õóâü òàâèëàí, òýäýíä õ¿í ¸ñíû ç¿ãýýñ õàíäàõ õàíäëàãûã áèé áîëãîõûí òºëºº ñýòã¿¿ë÷èéí õºäºëìºðºº çîðèóëæ, ñóäëàà÷èéí õýìæýýíä ç¿òãýñýí õ¿í äýý. Ò¿¿íèé ººð íýã õ¿ñýë íü, ÓÁÒÇ-ûí Õýâëýõ ¿éëäâýð áóþó “Ãàí çàì ïðåññ” òºâ íü Ìîíãîëä áàéãóóëàãäñàí õàìãèéí àíõíû Åâðîï òåõíîëîãèéí õýâëýõ ¿éëäâýð ãýäãèéã ñóäëàà÷èéí õóâüä íîòëîõûã çîðüñîí þì. Ò¿¿íèé ñóäàëãààíû á¿òýýëèéí òàëààð Ìîíãîë óëñûí Ñî¸ëûí ãàâüÿàò ç¿òãýëòýí, äîêòîð, ïðîôåññîð, ñóäëàà÷ Á.Ãàëààðèä ºã¿¿ëýõäýý “Æ.Íÿìäàø ãóàé “ªíººäºð” ñîíèíä 2012 îíû àðâàííýãä¿ãýýð ñàðûí 8-íû äóãààðò õýâë¿¿ëñýí ºã¿¿ëýëäýý “Òºìºð çàìûí õýâëýõ ¿éëäâýð áîë Ìîíãîëûí îð÷èí öàãèéí àíõíû õýâëýõ ¿éëäâýð ìºí” ãýäýã àñóóäëûã àíõ áàðèìò íîòîëãîîòîé ãàðãàæ òàâüñàí þì. Óëìààð ýíý ñýäâýý ã¿íçãèéð¿¿ëýí ñóäàëñààð áàéñàí íü ò¿¿íèé 2014 îíä õýâë¿¿ëñýí “Ìîíãîëûí àíõíû ¿éëäâýð” íîìíîîñ õàðàãääàã. “Ãàí çàì” ñîíèíû õýäýí äóãààð äàìæóóëàí íèéòë¿¿ëñýí ºã¿¿ëýë íü ÷ áèé. “1912 îíû àðâàííýãä¿ãýýð ñàðûí 7-íä Ìàëèíîâñêèé ººðèéíõºº áàéãóóëñàí Îðîñ-Ìîíãîë õýâëýõ ¿éëäâýðèéí íýýëòýä óðüæ, õýâëýõ ìàøèíûã áèäíèé í¿äýí äýýð çàëãàæ àæèëëóóëñàí” ãýæ Îðîñûí äèïëîìàò÷ È.ß.Êîðîñòîâåö òóõàéí ¿åèéí ºäðèéí òýìäýãëýëäýý áè÷ñíèéã ¿íäýñëýí “Ýíý íü Êîíñóë äàõü õýâëýõ ¿éëäâýðèéí ¿éë àæèëëàãààíû ýõëýë, Ìîíãîëûí õýâëýëèéí ¿éëäâýðëýë ãàëàà àñààæ, ºðõºº òàòñàí ò¿¿õò ºäºð, õîæèì íü ÓÁÒÇ-ûí õýâëýõ ¿éëäâýð, ñîíèíûõîí õàëààã íü çàëãàìæèëæ, ¿éëñèéã íü ¿ðãýëæë¿¿ëñýí ãàçàð ìºíººñ ìºí” (Æ.Íÿìäàø. Ìîíãîëûí àíõíû ¿éëäâýð. -ÓÁ., 2014. òàë-170) ãýæ ¿çñýí, ò¿¿íèéãýý îëîí áàðèìòààð íîòîëñîí áàéäàã. Ýíä äóðäàãäàæ áóé 1912 îíû àðâàííýãä¿ãýýð ñàðûí 7 ãýõ îãíîî íü Þëèéí òîîëëîîð áè÷èãäñýí ó÷ðààñ Ãðèãîðèéí òîîëîëä øèëæ¿¿ëýõýýð àðâàííýãä¿ãýýð ñàðûí 20-íû ºäºð áîëíî ãýäãèéã áàñ àíõààðóóëñàí.  Æ.Íÿìäàø ãóàé èíãýæ Ìîíãîëûí îð÷èí öàãèéí õýâëýõ ¿éëäâýðèéí àíõäàã÷ íü àëü ¿éëäâýð áîëîõ, ò¿¿íèé öààøäûí õóâü çàÿà õýðõñýí àñóóäëûã çºâ ò¿¿õ÷èëæ ñóäàëãààíû ýðãýëòýä îðóóëñàí ãàâüÿàòàé õ¿í. ¯¿íèéõýý òºëºº óéãàã¿é ýðýë õàéãóóë õèéæ, È.ß.Êîðîñòîâåöèéí òýìäýãëýëèéí ìºðººð Êàíàäûí Òîðîíòî õîòîä ãåíåðàë À.Ñ.Áàêè÷èéí à÷ îõèí Îëüãà Áàêè÷èéã îëæ õººðºëäñºí, áè ò¿¿íòýé óóëçñàí õî¸ð äàõü Ìîíãîë õ¿í õýìýýí áàõàðõàí ÿðüæ áàéæ áèëýý. Áè Æ.Íÿìäàø ãóàéí íîì, íèéòëýë¿¿ä, È.ß.Êîðîñòîâåöèéí òýìäýãëýë, Ì.Ñ.Êîëåñíèêîâûí íîì, áóñàä ñóäëàà÷äûí á¿òýýë çýðãèéã õàðüöóóëñíû ¿íäñýí äýýð 2018 îíä õýâë¿¿ëñýí ñóäàëãààíû á¿òýýëäýý “Êîíñóëûí äýíæ äýõ Îðîñ-Ìîíãîëûí õýâëýõ ¿éëäâýð õóâüñãàëûí äàðàà Ǻâëºëòèéí ìýäýëä øèëæèæ òàñðàëòã¿é ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãààä 1954 îíû çóðãàäóãààð ñàðûí 16-íä Óëààíáààòàð òºìºð çàìä ¿íý òºëáºðã¿é øèëæñýí íü ¿íýí òóë Æ.Íÿìäàøèéí ä¿ãíýëò õºäºëáºðã¿é áîëîõ íü òîäîðõîé áàéíà. Èéìä Ìîíãîëä îð÷èí ¿åèéí ñàëàíãèä òåõíîëîãèòîé õýâëýõ ¿éëäâýð 1912 îíû àðâàííýãä¿ãýýð ñàðûí 7-íû ºäºð (Þëèéí òîîëëîîð) àíõ àæèëëàæ ýõýëñýí, òýð íü Îðîñ, Ìîíãîëûí õýâëýëèéí õîðîîíû (ºä㺺ãèéí ÓÁÒÇ-ûí õýâëýõ) ¿éëäâýð ìºí ãýæ íýã ìºð òîãòîõ íü çºâ þì” (Á.Ãàëààðèä. Ìîíãîëûí ÷ºëººò õýâëýëèéí õºãæèë, òºëºâøèë. -ÓÁ, 2018. òàë-33.) õýìýýí ýðõýì àõûí ñóäàëæ òîãòîîñîí ¿íýíèéã áàòàòãàñàí ìèíü ò¿¿íèéã ñóäëàà÷èéíõ íü õóâüä õ¿ëýýí çºâøººðºõèéí ýõëýë áîëñîíä áàÿðòàé ÿâäàã. Æ.Íÿìäàø ãóàéí ñóäàëãààã “Øèíý òîëü õýìýýõ áè÷èã” ñîíèíû ò¿¿õ ñóäëàëòàé õîëáîãäóóëàí äîêòîð Ì.Îäìàíäàõ ñóäàëãààíû àæèëäàà ýøèëñýí áàéõûã òºñºðõºí óíøààä àõ ìèíü Ìîíãîëûí õýâëýëèéí ò¿¿õ ñóäëàëä ìºðºº ¿ëäýýæ ÷àäæýý, öààøèä óëàì îëîí ñóäëàà÷ ýøëýõ íü ìýäýýæ õýìýýí îëçóóðõñàí áèëýý” õýìýýí áè÷ñýí áàéäàã. ̺í Ò¿¿õèéí øèíæëýõ óõààíû äîêòîð, ïðîôåññîð Î.Áàòñàéõàí “Æ.Íÿìäàø ãóàé íýãýí óäàà Êàíàä ÿâæ, õ¿¿õä¿¿ä äýýðýý ºâºë溺ä èðëýý. Òýíä Îëüãà Áàêè÷òàé óóëçëàà. ×àìä áýëýã ÿâóóëñàí ãýýä íàäàä Îëüãà Áàêè÷ààñ ÿâóóëñàí çóðâàñ, ñýëòèéã ºã÷ áèëýý. Íÿìäàø ãóàé Îðîñûí öàãààí öýðãèéí îôèöåð Áàêè÷ ãåíåðàëûí à÷ îõèí Îëüãà Áàêè÷ ëóãàà ñîíèðõîëòîé ÿðèëöëàãà õèéæ, òóõàéí ¿åèéí “ªíººäºð” ñîíèíû 2012 îíû çóðãàäóãààð ñàðûí äóãààðò íèéòë¿¿ëñýí áàéäàã áèëýý. Òèéìýýñ Îëüãà Áàêè÷ Àð Ìîíãîëîîñ òàíèëöñàí õî¸ð äàõü Ìîíãîë õýìýýí íýðëýñýí áàéäàã þì. Íÿìäàø ãóàé 1913 îíû “Øèíý òîëü” ñîíèí, áîëîí Êîðîñòîâåöèéí áè÷ñýí “Ìîíãîëä ºíãºð¿¿ëñºí åñºí ñàð” ºäðèéí òýìäýãëýë çýðãèéã àìòàðõàí óíøèæ, Ìîíãîëûí ñýòã¿¿ë÷äèéí òýìäýãëýëò ºäºð áîëîõ ãóðàâäóãààð ñàðûí 6-íû ºäðèéí òàëààð íàðèéí ñóäàëãàà õèéæ áàéñàí ñàíàãäàíà. Íÿìäàø ãóàéí áè÷ñýí ºã¿¿ëýë, íèéòýëñýí ò¿¿õýí ñóäàëáàð çóðãóóä íü àðõèâûí ýõ ñóðâàëæààð íîòëîãäñîí ýñâýë õýä õýäýí õ¿íèé àìàí ÿðèàãààð áàòàëãààæñàí áàéäàã íü àëèâààä õàíäàõ òýð õ¿íèé õàíäëàãûã èëýðõèéëæ áàéñàí ãýæ õýëæ áîëîõ áóé çà. ªíººãèéí ÓÁÒÇ-ûí “Ãàí çàì ïðåññ” õýâëýëèéí ãàçðûí ò¿¿õ íü 1912 îíîîñ ýõëýëòýé áîëîõûã ò¿¿õýí áàðèìò, ñóðâàëæààð íîòîëæ, óëàìæëàë, øèíý÷ëýëèéí ýõëýëèéã íü òàâüñàí õ¿í áîë ÿàõ àðãàã¿é íýðò ñýòã¿¿ë÷ Æ.Íÿìäàø ãóàé ìºí áóé çà. Òèéìýýñ Íÿìäàø ãóàé áîë øèíèéã ýðýëõèéëýã÷, á¿òýýë÷, íýðò ñýòã¿¿ë÷, ãýðýë çóðàã÷èí, ñóäëàà÷ íýãýí õýìýýí ¿íýëýãäýõ ó÷èðòàé” ãýæ ò¿¿íèé õºäºëìºð çàìíàëûã ¿íýëñýí íü áèé. ªâãºí äàðãà ìààíü ñýòã¿¿ë÷ýýñ ñóäëàà÷èéí õýìæýýíä õºäºëìºðëºæ, òºìºð çàì÷íààñ ò¿¿õ÷èéí çèíäààíä õ¿ðñýí íýãýí áèåä á¿õíèéã öîãöëîîñîí ýðäýìò õ¿ì¿¿í áàéæ äýý.

Нºõºðëºëèéí äóíäààñ òºðñºí “õóó÷èí äýð ìîäíû äóóëü”
Áóóðàë äàðãûí íýã ñàéõàí òàë íü õ¿íòýé íºõºðëºæ ÷àääàã ñàí. Ýð õ¿í øèã ýðâýëçýæ” ÿâñàí îëîí ñàéõàí íºõºäòýé õ¿í áàéëàà. Íàéç íàð íü õî÷òîé, ººðºº ÷ áàñ õî÷òîé ñîí. Ìîíãîëûí àëäàðòàé ñýòã¿¿ë÷ ª.Òîãîî, Ýðäýìòýí çîõèîë÷ Ë.Îäîí÷èìýä áîëîí “Àðäûí Ýðõ” ñîíèíûõîí ãýýä äàðãûí ºðººíä õºë òàñðàõã¿é. ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í àñàí Ò.Ãàíäè ãóàé ýíä òýíä òààðàõààðàà “Õººå áóëäðóó ìèíü, Íÿìäàø àõ ñàéí óó? ãýæ ¸ñ ìýò àñóóíà. Áàÿð ¸ñëîë þì óó òýìäýãëýëò ºäðººð Òºðèéí øàãíàëò, Àðäûí óðàí çîõèîë÷, Ñî¸ëûí ãàâüÿàò ç¿òãýëòýí, “Áîëîð öîì”-ûí ýçýí ÿðóó íàéðàã÷ ĺíãºòèéí Öîîäîë, Ñî¸ëûí ãàâüÿàò ç¿òãýëòýí, ñýòã¿¿ë÷ Ð.×óëóóí, Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé òåëåâèçèéí äàðãà, Ñî¸ëûí ãàâüÿàò ç¿òãýëòýí Á.Æàðãàë ãóàé íàð ìîðèëíî. Òýð äºðºâ õýçýý ÷ áèå áèåíýý íýðýýð íü äóóäàõã¿é. Çàëóó öàãèéíõàà “ºðãºìæèò àëäðûã” õýëýëöýí óóëçàíà. Ä.Öîîäîë àõûí àëèà õîøèí äóó íýëýýí ÷àíãà “Õººå Áºõººí, ýíý Ìàõàí, Äàðâààí õî¸ð ÷àìàéã èíãýæ ÿðèëàà” õýìýýí ººðèéíõºº çîõèîñîí îíèãîîã ÿðèí ãýãýý òàòóóëàí îðæ èðýõ íü öààíàà ë íýã ýðõýìñýã. Ò¿¿íèéã îðæ èðýõýýð òýð õàâüäàà èíýýä áàÿñàë, íàéð õººðòýé áîë÷èõíî. Òèéì áàéäëûã áèé áîëãî÷èõäîã õ¿í. Õ¿í øîîëíî. ¨ñòîé àìüä òîäîîð, ä¿ðòýé, þóòàé õýýòýé íü í¿äýíä õàðàãäòàë ÿðèíà. Ãýõäýý ç¿éðã¿é ñàéõàí öàãààí, ºãººæòýé, ñîíñãîëîíòîé öààøëóóëàõ íü “ýëýã àâààä” õàÿ÷èõíà. Ýíý “Äîíõîð” ººðºº ë çîõèîãîî âèé õýìýýí “Áºõººí” íü õàðèó áàðèíà. Ýíý ìýò íàðãèàíòàé, õàëóóí äóëààí, ãýãýýëýã îð÷íûã á¿ðä¿¿ëíý äýý, ýíý äºðºâ. Çà òýãýýä òààðóóëààä æààõàí áàëãà÷èõíà. Òýãýõýýðýý ÿðèà õººðºº íü ýåýðã¿¿ ñàéõàí, õîøèí øîã þì ÿðüæ “÷èõ äýëäèéëãýíý”. Íýãýí ¿åèéí Ìîíãîëûí ñîð áîëñîí ýíý ñàéõàí ñýõýýòí¿¿ä õàð çàëóóãààñàà ¿åðõýæ, æàðãàë çîâëîí á¿õíýý õàìò ¿¿ð÷, ýðäýì áîëîâñðîëûí ìîðèíä õàìòäàà äºðººëæ ÿâñàí ãýõ. Íýãýí óäàà Ä.Öîîäîë àõ ìààíü íàéçóóäûíõàà òóõàé “ Áèä äºðºâ áàãà çàëóóãààñàà íºõºðëºñºí óëñ. Ìèíèé ìóó ñàéí íàéç íàð íºõºðëºõºä õàíèëãààòàé, ºãººæòýé, íºìºðòýé ñàéõàí àìüòàä. Áèä äºðºâ áàÿð æàðãàëàà äºðºâ ¿ðæ¿¿ëýýä ýäýë÷èõäýã. Çîâëîí òîõèîëäâîë äºðºâ õóâààãààä ¿¿ð÷èõäýã. Òýãýõýýð õàìààã¿é õºíãºð÷èõäºã. Èéì íàéçóóä ÿâëàà äàà” õýìýýí ãóíèãòàéõàí ºã¿¿ëæ ñóóñàí. ªâãºí äàðãà ìààíü Òºìºð çàìûí Óòãà çîõèîëûí íýãäëèéí àíõíû ãèø¿¿äèéí íýã. 1962 îíîîñ ë “Íàéðàìäëûí çàì” ñîíèíä ìýäýý áè÷èæ, Óòãà çîõèîëûí äóãóéëàíä àíõíû ø¿ëãýý óíøèí “Õ¿ðýí ìîðèíû” ãýæ àëäàðøñàí, Òºðèéí øàãíàëò àãóó èõ ×.Ëõàìñ¿ðýí, “Ìèíæèéí õàíãàé”-ã áè÷äýã çîõèîë÷ Ä.Íàâààíñ¿ðýí íàðààð õºòë¿¿ëæ, óòãà çîõèîëûí áîñãî àëõñàí òóõàéãàà áàéíãà äóðñàíà. Òºìºð çàìûí ñýäýâò çîõèîë á¿òýýë òºð¿¿ëýõèéí òºëºº ñýòãýë ç¿ðõýý ºã÷ ÿâñàí õ¿í. “Ãàí-¿çýã” ÿðóó íàéðãèéí íààäìûã “Ãàí çàì” ñîíèí, Óòãà çîõèîëûí íýãäýëòýé õàìòðàí òîãòìîë çîõèîí áàéãóóëàõ ýõ ñóóðèéã òàâüæ, îëîí òºìºð çàì÷èí óðàí á¿òýýë÷äèéí îíãîä õèéìîðèéã äàëëàñàí, òýòãýñýí íààäàì áîëãîõîä ¿íýòýé õóâü íýìýð îðóóëñàí õ¿íèé íýã. Òýðýýð 1997 îíû ãóðàâäóãààð ñàðûí 27-íä Çàìûí II àíãèéí “Öîíõîí” äýýð “Ãàí çàì” ñîíèíû “Óíøèã÷ -ðåäàêöûí óóëçàëò” õèéõäýý Ä.Öîîäîë íàéðàã÷èéã ººðèéíõ íü õýëñíýýð “óðóó òàòàæ” àâ÷ ÿâæýý. Ýíý òóõàéãàà Ä.Öîîäîë íàéðàã÷ “Íàðàí-Ýëãýí çºðëºãò áîëñîí “Öîíõîíä” îðîëöîí çàì÷äûí õºäºëìºðèéã ¿íýõýýð áàõàäñàí. Òýäíèé çàðèìòàé óóëçàæ, ìàðòàãäàøã¿é ñýòãýãäýë òºðñºí. ßëàíãóÿà, çàìûí àõìàä ìàñòåð, òºìºð çàìäàà õèéæ ¿çýýã¿é àæèë ¿íýíäýý áàéõã¿é Áåêåé ãýäýã õ¿íòýé óóëçñíàà ìàðòäàãã¿é þì. Àìüäðàëûíõàà òóðø çàì÷èí ÿâæ, çºâäºæ áóðóóäàæ, àëäàæ îíîæ, íàñíû äàâààí äýýð ãàðñàí Áåêåé, ìÿíãà ìÿíãà, ñàÿ ñàÿ òîíí à÷àà òýýæ, ºäºð øºíºã¿é äîâòîëãîõ ãàëò òýðãýí äîð õýçýý ÷ ãýñýí áàéñààð, ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýñýýð çºâõºí òýð “Öîíõ”-íû ¿åýð ñîëèãäîæ, àëáàíààñ õàëàãäàæ áàéãàà õóó÷èí äýð ìîäíóóä íàäàä íýã ç¿éë áîäîãäóóëñàí. Õºãøèí õ¿í, õóó÷èí äýð ìîä õî¸ðûí äóíä òºñòýé òàë èõ áàéæ, íàäààñ ýõëýýä äýð ìîäîî ÷, õ¿íýý ÷ ìýääýãã¿é ãýæ ñàíààíä áóóñàí. Èíãýæ ë Æ.Íÿìäàø íàéçûíõàà áóÿíä “Õóó÷èí äýð ìîäíû äóóëü” ø¿ëãýý áè÷ñýí þì. Ýíý ø¿ëýã õ¿ì¿¿ñò, òýð äóíäàà çàì÷äàä îâîî õ¿ðñýí þì øèã áàéãàà þì” õýìýýí äàðóóõíààð äóðññàí. Ìîíãîëûí óòãà çîõèîëä “Çóóíû ìàíëàé äóóëü” áîëîí àëäàðøñàí “Õóó÷èí äýð ìîäíû äóóëü” çàì÷äûí öýýæèíä õàäààñòàé ÿâäàã þì áèëýý.
“Àëæààæ, òýñýæ, õàòóóæñàí õóó÷èí äýð ìîä áè
Àðàé ë ¿íñ, òîîñ øîðîî áîëæ ¿çýýã¿é äàé÷èí äýð ìîä áè
À÷ààòàé à÷ààã¿é, õ¿íòýé õ¿íã¿é öóâàà á¿ãäèéã ÷èíü äààÿ
Äýëãýý õºõ òýíãýð, áóðõàä ÷ºòãºð
Äýâýëöýæ ÿàðàõûí îäîíä òºðñºí
Õ¿ì¿¿ñ òà íàðûã öºìèéã ÷èíü äààÿ
Áè áîë Õóó÷èí äýð ìîä
Áè áîë Ìîä íýðòýé òºìºð, ýð ìîäîî
Ìîíãîëîî ãýñýýð äóóñàõ, äýð ìîä îî”
 ãýñýí ãàéõàìøèãò áàäãóóä íºõºðëºëèéí çàì ìºðººñ óðãàí ãàðñàí ãýãýýí ò¿¿õòýé.Ä.Öîîäîë íàéðàã÷èéí òºìºð çàìûí ñýäýâòýé îëîí ñàéõàí á¿òýýë òºð¿¿ëñíèé íýã “Ìóó ñàé÷óóëûí çàì” õýìýýõ ø¿ëýã. ̺í ë Æ.Íÿìäàø ãóàé Òºðèéí øàãíàëò ÿðóó íàéðàã÷ Ï.Ï¿ðýâñ¿ðýí, Ä.Öîîäîë íàðûã “óðóó òàòàí” Çàìûí VI àíãèéí çàì÷èäòàé “Óíøèã÷-ðåäàêöûí óóëçàëò” õèéõ ¿åä òºðñºí ãýäýã. Äàðõàí ºðòººíèé ñ¿ëä äóó áîëîõ “Ñàéí áàéíà óó? Äàðõàí ºðòºº” äóóíû Àðäûí æ¿æèã÷èí Ä.Ìÿàñ¿ðýí ãóàéãààð àÿëãóó ýãøãèéã çîõèðóóëæ ò¿ìíèé ñîíîðò õ¿ðãýõ àæëûã “Ìèíèé ìóó Áºõººí íàéç ìààíü ñàíàà÷ëàí ò¿¿÷ýýëæ ÿâñàí þì ø¿¿ äýý” ãýæ Ä.Öîîäîë íàéðàã÷ ºã¿¿ëñýí áèëýý. Òèéì ë òºìºð çàìäàà ñýòãýëòýé, ººðèéíõ íü õýëäãýýð ÿñíû òºìºð çàì÷èí áàéñàí äàà. Àíäóóäûí ãýãýýí íºõºðëºëººñ ¿¿äýëòýé óðàí á¿òýýë¿¿ä îí öàã ºíãºðºâ÷ ìàðòàõûí òîîñîíä ¿ë äàðàãäàí çóóíààñ çóóí äàìæèí ýãøèãëýõ àæãóó.

 

Сэтгэгдэл үлдээх